Archives de catégorie : Geografio

Senŝtatano

Post la fino de la dua mondmilito, loĝis en Francio centoj da miloj de hispanaj ekzilitoj. Ili ĉefe pasigis la jarojn de la milito en koncentrejoj, laborkompanioj kaj ankaŭ kiel soldatoj de la franca armeo. Fakte, estis la hispanoj de batalono “La Nueve”, kiuj liberigis Parizon gvidataj de la generalo Leclerc.

Inter ili, multnombris la anarkiistoj, kiuj antaŭ la intercivitana milito en Hispanio (1936-1939) partoprenis la plej gravajn organizaĵojn de la proletara klaso. Temis pri idealistoj, tre ofte elkoraj pacistoj, kiuj sentis sin devigataj batali kontraŭ la faŝismo. Dum la unuaj monatoj de tiu milito, ili ankaŭ iniciatis en parto de la lando unikan eksperimenton de socia revolucio grandskale, kiu montris al la mondo, ke eblis krei horizontalan socion memregatan de la laboristoj, kie mono havus neniun rolon kaj kie socia justeco kaj egaleco povus kunekzisti kun efikeco en la diversaj dimensioj de ekonomio bazita sur la kolektivismo de fabrikoj kaj kampoj. Post jarcentoj de religia subpremado, la nova sistemo estis kontraŭklerikalisma kaj proponis racian edukadon por klerigi la laboristojn. Por tiu generacio de viroj kaj virinoj, ambaŭ eventoj, milito kaj revolucio, restos porĉiame kiel la plej signifaj travivaĵoj de siaj vivoj.

Meze de la 1940-aj jaroj tiuj hispanaj ezkilitoj estis optimismaj. Ili imagis, ke post la falo de Hitler kaj Mussolini, la demokrataj landoj daŭrigos sian kontraŭfaŝisman batalon ankaŭ en Hispanio. Ili tiam ne povis antaŭvidi ke la tiea diktatoro, Francisco Franco, estros la landon ĝis sia morto en 1975. En tiu kunteksto, la junaj anarkiistoj loĝantaj en Francio decidis organizi sin por kunordigi tutmonde la agadon de la liberecanaj junuloj. Tiel, en 1946 en Tuluzo ili kreis provizoran komitaton por la starigo de Junul-Anarkista Internacio. En tiu komitato ĉefrolis du esperantistaj barcelonanoj: Germinal Gracia (1919-1991) kaj Eduardo Vivancos (1920). Kiel ĉiu anarkiista asocio, ĝi bezonis oficialan organon. Por atingi internacian legantaron, oni decidis, ke ĝi estos redaktita en Esperanto, nomita Senŝtatano kaj kies unua ĉefredaktoro  estos Vivancos . Inter 1946 kaj 1948, ĝi aperis 14-foje. Poste, nederlanda teamo transprenis la redaktan respondecon.

Ekde la unuaj jaroj, enhave kaj lingve tiu revuo estas altkvalita. Kvankam ĝi devis alfronti severajn ekonomiajn malfacilaĵojn, ĝi disvastiĝis en multaj eŭropaj landoj, sed ankaŭ trans la malnovan kontinenton, ekzemple en Azio. Tiel, ĝi utilis por interkomuniki aziajn kaj eŭropajn anarkiistojn. Kelkaj kunlaborantoj en tiu ĉi periodo estis la japana Taiji Jamaga (1892-1970) kaj la ĉina Ba Jin (1904-2005). La fruktoj de tiuj kontaktoj videblos dum jardekoj, eĉ kiam la revuo ne plu ekzistos. Ĉi-rilate, menciindas la unua hispanlingva eldono de Daŭdeĝingo, ĉefverko de la taoismo, tradukita de Vivancos (kaj komisiita de Gracia) pere de ponta versio en Esperanto farita de Jamaga  (Mexico, 1963). Tiam Gracia loĝis en Venezuelo, Vivancos en Kanado kaj Jamaga en Japanio, sed ili daŭrigis siajn amikajn kaj kunlaboran rilatojn, iniciatajn en la periodo de Senŝtatano.

Koncerne la enhavon de Senŝtatano, granda parto de la tekstoj estas tradukoj de klasikaj aŭtoroj, kiel Proudhon, Kropotkin aŭ Tolstoj, celitaj al la klerigo de la internaciisma proletaro. Aliaj kutimaj artikoloj temas pri la agado de la liberecanaj grupoj en iu konkreta urbo aŭ lando. Trie, la revuo ankaŭ inkludas informojn pri eventoj de frataj movadoj, kiel pacismo, sed ankaŭ de la esperanta movado, interalie pri la kongresoj de SAT kaj UEA. Tamen, la plej gravaj eroj de la revuo pritraktas tiujn du ŝlosilajn okazaĵojn en la vivo de la redakcianoj: la milito kaj la revolucio. Tiusence, multas la rememoroj kaj analizoj, kritikoj kaj memkritikoj, anekdotoj kaj denoncoj pri pluraj aferoj rilate al la agado de la puĉistoj kaj la teruraj jaroj en koncentrejoj. Tiuj tekstoj estas pasie verkitaj, eble por esti legataj laŭte de talentaj oratoroj. Pri la revolucio oni fieras, ke memorganizado de la socio eblas kaj eĉ ke ĝi funkcias pli bone kaj efike ol tiu kapitalisma. Pri la milito oni plendas pri la malunuiĝo de la demokrata flanko kaj pri la nula helpo de la registaroj de landoj kiel Francio aŭ Anglio. Pri la koncentrejoj oni memoras kruelajn okazaĵojn, sed ankaŭ amuzajn aventurojn. Pri la diktaturo oni memorigas la legantojn, ke ekzistas ankoraŭ miloj da homoj en malliberejo pro politikaj kialoj, kaj ankaŭ en ekzilo, ekzemple en pluraj amerikaj landoj. Kaj aliaj, kiuj daŭre batalas gerile por la demokratio en Hispanio. Fine, oni ofte rememoras mortintajn homojn, kiuj ĉefrolis en la pasintaj jaroj, plejparte hispanoj, sed ne nur, ankaŭ homojn, kiuj batalis en la kadro de la internaciaj brigadoj.

Substrekindas diversaj kuriozaĵoj, kiel letero de Lanti, en kiu la fondinto de SAT bonvenas la novan revuon kaj sendas kuraĝon al la redakteamo, konfesante ke ankaŭ li sentis sin proksima al la anarkiistaj idealoj kiam li estis juna.

Iam, la membroj de la provizora komitato komprenis, ke nenie ekzistas organizaĵoj de junaj liberecanoj kompareblaj al tiuj hispanaj. Ili tial rezignis pri la kreo de la internacia asocio, sed ili tenis Senŝtatano kiel efikan klerigan kaj komunikan organon de la liberecana movado ĝis 1955, jaro de la malapero de tiu malkonata, sed influa revuo.

Javier Alcalde

 

Bibliografio :

Jordi Alcàsser, Lengua Internacional y movimiento libertario, Materiales de Reflexión n. 67. Madrid, CGT, 2009.

Will Firth, Esperanto und Anarchismus, Berlin, Maldekstra Forumo, 1999.

Antonio Marco Botella, Laboristaj Kronikoj pri la Hispana Esperanto-Movado, Paris, SAT-Broŝurservo, 1996.

Eduardo Vivancos, El Esperanto. Un idioma para todos, Ruta n. 17, 1974.

Eduardo Vivancos, “Pri la historio de Senŝtatano”, Senŝtatano, 1953.

Malgranda Revuo

Ekde la unuaj militaj tagoj invadoj de la germana armeo orienten kaj okcidenten krizigas la literaturan eldonadon. Malgraŭ tio, aŭ eble ĝuste pro tio, naskiĝas nova periodaĵo en Norda Eŭropo, Malgranda Revuo, kvaronjara, fondita kaj redaktata de Stellan Engholm. Modesta formate kaj tipografie, sen ilustraĵoj, ĝi startas planita kiel kultura revuo kvaronjara, en la dua duono de 1943. Komence nur skandinava, preskaŭ nur proza, ĝi gastigas ankaŭ sociajn erojn, artikolojn pri la milito, kelkaj el kiuj montras kiom eĉ milito ne estas ĉie multe sentata. Skribas finno Hannes Koivu en 1944 : «la homoj kutimiĝas ne atenti vivdanĝeron, se ĝi ne estas tute videbla» (MR, 1944, 2, p. 5).

Svedio restas ekster la milito, dum iuj regionoj de Nordio ja suferas okupacion ; tial la eldono ne devas fronti tujajn problemojn, krom tiu, konstanta, de la malfacilo akiri kontribuojn (kaj pagojn) el eksterlando. Venas artikoloj el nacioj ekstermilitaj aŭ kie la vivo stabiliĝis eĉ sub okupacio: ĝenerale kulturaj estas la paĝoj de Juan Régulo Pérez el foraj Kanarioj, ne maloftas la kontribuoj el Nederlando, aperas tekstoj de Kohen-Cedek, kiu, duonjarcenton post Zamenhof kaj ĵuse post la Holokaŭsto, frontas la demandon pri juda setliĝo post la militfino. Politikaj debatoj ligitaj al la ĵus finiĝinta milito ne mankas, rompantaj la rigidan koncepton de neŭtraleco, kiun la tiama esperantistaro, kaj precipe UEA, nove rezultinta el la kunfandiĝo kun – aŭ preskaŭ submetiĝo al – IEL, esprimadis en siaj eldonaĵoj.

Da poetoj ne multe aperas en la unua vivduono de Malgranda Revuo. Inter ili Leen(dert) Cornelis Deij (1919-2011) el Nederlando, antaŭe kampara laboristo, poste tra multaj metioj atinginta la rangon de teknikinstruisto ĝis personara kaj formada direktoro, prezentiĝas kiel la plej elstara, kaj li iĝos konstanta kunlaboranto ekde 1946. Verkinto de la himno de SAT en 1940, li pluas per sociaj temoj: lia poemo Al juda foririnto levas tute rekte la demandon pri kolektiva respondeco de la germana popolo pri la naziaj kruelaĵoj (MR, 1947, 1, p. 1).

Engholm esprimas fortan pozicion kontraŭ la tezo de kolektiva respondeco (MR, 1947, 2, p. 31-32): opozicii al abomeninda registaro koste de sia vivo estas simili Kriston, kaj tian heroecon oni ne povas postuli de ordinara homo. Tiu temo estigas en Malgranda Revuo debaton kiu treniĝas tra pluraj numeroj, dum aliaj samtempaj esperantistaj periodaĵoj silentas, eventuale kondamnas ĝenerale naziajn kruelaĵojn, sed ne tuŝas la germanan popolon. Vigla debatado pluas pri judaismo, kristanismo kaj religio ĝenerale. Aliajn komentojn vekas iuj ideologie direktitaj asertoj pri literaturo aperintaj en la rusa Literaturnaja gazeta. La revuo, kvankam etdimensia, proponas sufiĉe vastan temogamon.

En 1948 la revuo komencas barakti en financaj malfacilaĵoj: la kuraĝa entrepreno ne trovas sufiĉan financan subtenon de la ekstera publiko kaj la spezokonto estas ĉiam deficita (abonantoj stabiliĝos ĉ. 400). Redaktoro Engholm plendas: «ne nur novaj abonantoj estas necesaj, sed ankaŭ pli da taŭgaj artikoloj» (MR, 1949, 4, p. 25-26). Engholm sola verkadis preskaŭ duonon de ĉiu numero, kaj en 1950 li kuraĝas igi la revuon dumonata, produktante do 192 paĝojn en la jaro anstataŭ la antaŭajn 128.

En 1949 ni trovas kelkajn fruajn poeziaĵojn de William Auld, kiu eksplodos al granda famo tri jarojn poste tra Kvaropo (1952). Auld sin malkaŝas teoriisto per longa, didaktika eseo «Kelkaj konstatoj pri tradukado de poezio», teksto de prelego farita en la Glasgova Esperanto-societo la 22an de oktobro 1950 (MR, 1951, 1, p. 8-19). Temas pri tradukado el la angla, sed liaj principoj validas por ĉiu lingvo. Li insistas, ke tradukanto devas kapabli ankaŭ kiel originala poeto (Kalocsay pensis inverse), helpata de la fakto ke esperanto estas “supermezure riĉa je rimoj”. Kuniĝas en ĉi tiu eseo lia sinprezento kiel originala poeto kaj lia elano kiel instruisto, kio li estis profesie.

En la sama periodaĵo ni renkontas ankaŭ alian skoton, kies inspiro estas personoj «damnitaj jam en sia naska horo» («Ombroj en mateno», MR, 1952, 1, p. 11). Temas pri John Francis, kiu, same kiel Auld, kulminos poezie kelkajn monatojn poste en Kvaropo. Ankaŭ Marjorie Boulton, debutinte en Esperanto en Skotlando, aperigas en Malgranda Revuo kontraŭmilitan poemon La heroa lukto progresas; ŝia prezento de la morto de junaj soldatoj heroldas vervan kaj sentoplenan voĉon, kiu plenigos la tutan postan duonjarcenton (MR, 1952, 2, p. 47-48). Tiu poemo ne plu estos represita en postaj kolektoj de la aŭtorino.

Malgranda Revuo ĉesas aperi per la kvara numero de 1952, pro manko kaj de stabila financa situacio kaj de stabila altnivela kunlaborantaro. Ĉu la tasko de Malgranda Revuo elĉerpiĝis? La adiaŭa frontartikolo de Engholm amare konstatas, «ke ankoraŭ ne estas eble daŭre eldoni seriozan kulturan revuon en esperanto»; kaj li pluas per sindemando: «ĉu serioza kultura revuo entute estas bezonata en esperanto?». Lia «mi ĉesigas» simetrias al la komencaj vortoj en la unua numero: «mi provas eldoni revuon». La malatuto de tiu revuo estis ĝuste la fakto, ke nur unu sentima, sentema sed senteama persono elportis la tuton, kelkfoje inkluzive la ekspedadon.

Carlo Minnaja

La tuta kolekto de Malgranda revuo estas elŝutebla el la retejo

http://www.tekstoj.nl/mr/

[nedaŭra ligilo, aktiva 04/2016]

Minnaja, Silfer 2015:231-235.

Rakontu samideano !

Rakontu samideano, Dansk Esperanto-Forlag, Åbyhøj, 1966.

La verko estas senpretenda kolekto de movadaj anekdotoj kompilitaj de Lorenz Friis (1904-1985). La plejmulto de la kontribuintoj, grandparte simplaj movadanoj sen verkistaj aspiroj, restas anonimaj aŭ malfacile identigeblaj. Nomoj de la aŭtoroj sekvas la indikojn de la enhavtabelo.

P. Hendricks, «Rememoro», p. 14-17.

Sperto de postmilita UEA delegito en Nederlando kiu rememoras la rolon de la asocio dum la unua mondmilito. La delegito el Gdańsk peris demandon de pola patrino kies filo servis en la R.A.F kaj malaperis dum flugo super Frislando. Retrovinte la lokon kie la aviadilo perdiĝis, Hendricks sendis al la pola virino omaĝan rubandon kun ŝildo «Fallen for Frijdom en Rjucht» (Falintaj por libereco kaj justeco).

Hebky, «Ĉeĥo en Oslo», p. 20-21.

Malagrablaĵoj travivitaj de ĉeĥa laboristo en Oslo en la jaro 1941. Fotinte ŝipon en la haveno li estas arestita de Gestapo sed ne tro dure pridemandita. La fotilo, konfiskita, estis pruntedono de loka samideano. Tamen la nazioj post du monatoj redonis la fotoaparaton kaj ĉio fariĝis en ordo. Anekdoto kun milda fono de okupacio.

Beniĉek [Beníček], «Esperanto savis homan vivon», p. 35-36.

Post la mortigo de Reinhard Heydrich, protektoro de Bohemio kaj Moravio, kiu okazis la 4an de junio 1942, la nazioj decidinte diversajn reprezaliojn dekretis la «rajtnuligan staton» kaj intensigis la serĉon de lokaj partizanoj. Hejmo de iu esperantisto kiu kaŝis armilojn estis detale traserĉata de la germana armeo. Evidentiĝis ke la leŭtenanto kiu gvidis la traserĉon rimarkis iujn librojn en esperanto. Forsendinte siajn subulojn, li komencis paroli esperante al la domestro kaj deklaris lin bonŝanca ke li trafis esperantistan  oficiron : «hodiaŭ esperanto venkis Hitleron». Kaj li tuj malaperis.

St. Hortynski, «Paĝoj el mia memorkajero», p. 43-49.

Historio de perletera amikeco inter pola kaj sveda samideanoj. La rakonto komenciĝas ĉirkaŭ 1931, dato de japana invado de Manĉurio kaj daŭras ĝis la postmilita periodo kiam la aŭtoro vojaĝas Stokholmen. La aŭtoro vivas tiam en Czortków (postmilite integrita en Sovetan Ukrainon), kaj rakontas malhelpojn disvastigi esperanton. La lingvo estis vidata de multaj homoj kiel iu «eltrovo de judoj kiu ne havas grandan utilon por la interhomaj rilatoj». Sed la movadano, engaĝita en la skolta esperanto movado, esprimas ankaŭ amarecon aŭdante ke «homoj nomis esperantistojn komunistoj». Ĉiutagaĵoj de ordinaraj homoj en milita tempo kaj translokiĝo al Bielsko-Biała.

Pascal Dubourg Glatigny

Homoj kaj riveroj

Johan Hammond Rosbach (1921-2004)

En Homoj kaj riveroj, KOKO, Kopenhago, 1957 : «La rusa kanto», 71-77 ; «Riveroj», 78-96; «Bravulino», 104-117; «Bildo rompiĝis», 118-120.

«La morto de inĝeniero Besko», Nica Literatura Revuo, 5, 6, 1960, 215-216.

Johan Hammond Rosbach estas norvega lingvo-instruisto, fekunda esperanto verkisto. Li lernis esperanton en la jaro 1938 kaj dum la germana okupacio komenciĝinta en aprilo 1940 li laboris du jarojn en minejo kaj pro nekonata kaŭzo spertis enkarcerigon en koncentrejo. Post la milito, li fariĝis instruisto ĉe la gimnazio de Sarpsborg en suda Norvegio, longe engaĝis sin por instruo de esperanto kaj aktivis en la movado. Li verkis kaj publikigis pli ol cent rakontojn en esperanto. En sia maljuneco li ankaŭ aperigis kelkajn verkojn en la norvega, specife etimologiajn. Sprono de lia inspiro konsistas ofte el personaj travivaĵoj.

«La rusa kanto» bildigas du diverskuntekstajn spertojn de enfermiteco. La mi-rakontanto memoras pri junaĝa ekskurso en kavernoj okaze de kiu li kune kun siaj kamaradoj surventre enrampis tre mallarĝan pasejon. Tiu memoro revenis al li okaze de dummilita enkarceriĝo. Kvankam dum la ekskurso «neniam (l)in trafis klaŭstrofobia sento», en la ĉelo li forte sentis «la malfreŝon kaj la malliberecon». La restadon enprizone li dividis kun rusa soldato el Leningrado kiu inventis kanton elvokantan arĝentan pluvon de la luno. Tiu dolĉa melodio fariĝis por ambaŭ kunsortuloj ago de rezisto kaj helpis al pluvivado. Rosbach milde taksas siajn gardistojn «du gestapistoj relative bonkoraj». Post la fiaskinta atenco kontraŭ Hitler la 20-an de julio 1944, konata kiel Operaco Walküre, la rusa soldato estis senprokraste ekzekutita.

«Riveroj» estas pli longa rakonto kiu komenciĝas kun la pasio de junulo pri riveroj, metaforo kaj stimulo al vojaĝo : unue en nazia Germanio en 1937, postmilite al Parizo, survoje al la UK en la jaro 1950. En Parizo li surstrate hazarde renkontiĝas kun armendevena viro, rifuĝinta en 1936, post la refondo de la soveta respubliko. Komenciĝas tiam rakonto en la rakonto. La armeno rakontas pri tri fremdaj soldatoj kiuj mortbatis maljunan matematikiston kaj perfortis lian filinon. La okupaciantaj aŭtoritatoj ne toleras la mispotencon kaj sendas oficiron helpe al la viktimoj. Rapide tiu kompate enamiĝas al la junulino, enloĝiĝas en ŝia hejmo kaj kaŝe forlasas la armeon. «Ne la uniformoj, ne la flagoj, ne la haŭtkoloroj devus decidi, ĉu tiu aŭ tiu homo estas nia amiko aŭ nia malamiko», rezonas la oficiro. Reciproka la amo tamen ne estas kaj la junulino baldaŭ forlasas la hejmon. Ŝi reaperas post unu jaro kun nova kunulo, la «fieraĉa kaj aroganta» sed forta leŭtenanto kiu kulpis pri la krimo. La viktimo fasciniĝis pri la kulpanto. Kiam la norvegaj vizitantoj pridemandas la armenon : «kiam okazis la historio… ĉu dum la lasta milito?», Rosbach rebatas sian celitan argumenton : «la historio povus esti okazinta dum kiu ajn milito kaj en kiu ajn lando».

«Bravulino» kaj «Bildo rompiĝis», du sinsekvaj rakontoj pri nacia mallojaleco kaj torturoj surfonde de seksa allogeco. Elprenita de koncentrejo, iu kaptito estas portata al la loka sidejo de Gestapo. Pri la motivoj kaj celoj de la violentaj pridemandantoj la leganto nenion scias. La rakonto koncentriĝas pri la proceduro de la demandado dum kiu bela alloga norvega virino estas humilige senvestigita kaj torturita antaŭ la okuloj de la pridemandato. La naŭza striptizo daŭras longajn paĝojn ĝis la vico de nia protagonisto venas. Tamen la konkludon la leganto ne ekscias. Ĉu li kapitulaciis aŭ ne? Alia fenomeno interesas Rosbach en tiu novelo. En la «Bildo rompiĝis», li daŭrigas la rakonton kaj aldonas piednotan postmilitan anekdoton. En la tribunalo, li retrovas kelkajn kamaradojn el la koncentrejo. Tie estas juĝata la pseŭdotorturita virino kiu estis ludinta la rolon de allogilo dum sinsekvo de pridemandadoj : «norvega knabino kiu … vendis sin al Gestapo… faris tiun laboron por la tiamaj malamikoj de nia lando». Tiu estas la nura trovebla spuro de nacia sento en la rakontoj de Rosbach.

«La morto de Inĝeniero Besko» estas mallonga rakonto, preskaŭ bedaŭra penso pri «mortiga deziro» por eksa kunkaptito en koncentrejo kiu tie izoliĝis de la grupo kultivante arogantajn kondutojn kaj netuŝeblajn ideojn.

 

Pascal Dubourg Glatigny

Bibliografio :

Sutton 2008:287-289 ; Minnaja Silfer 2015:245-246.

Kiel akvo de l’ rivero

Raymond Schwartz (1894-1973)

(Tonkin 1977) ; (Tonkin et Fettes 1996 : 122‑145) ; (Soros 2001 : 144‑156)

Bibliographie

Soros 2001
Soros T. – Masquerade: dancing around death in Nazi-occupied Hungary, Arcade Pub., New York,

Tonkin 1977
Tonkin H. – Esperanto and international language problems: a research bibliography, Esperantic Studies Foundation, Washington,

Tonkin et Fettes 1996
Tonkin H. et Fettes M. – Esperanto studies: an overview, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam, Netherlands,