Archives de catégorie : Geografio

Malgranda Revuo

Ekde la unuaj militaj tagoj invadoj de la germana armeo orienten kaj okcidenten krizigas la literaturan eldonadon. Malgraŭ tio, aŭ eble ĝuste pro tio, naskiĝas nova periodaĵo en Norda Eŭropo, Malgranda Revuo, kvaronjara, fondita kaj redaktata de Stellan Engholm. Modesta formate kaj tipografie, sen ilustraĵoj, ĝi startas planita kiel kultura revuo kvaronjara, en la dua duono de 1943. Komence nur skandinava, preskaŭ nur proza, ĝi gastigas ankaŭ sociajn erojn, artikolojn pri la milito, kelkaj el kiuj montras kiom eĉ milito ne estas ĉie multe sentata. Skribas finno Hannes Koivu en 1944 : «la homoj kutimiĝas ne atenti vivdanĝeron, se ĝi ne estas tute videbla» (MR, 1944, 2, p. 5).

Svedio restas ekster la milito, dum iuj regionoj de Nordio ja suferas okupacion ; tial la eldono ne devas fronti tujajn problemojn, krom tiu, konstanta, de la malfacilo akiri kontribuojn (kaj pagojn) el eksterlando. Venas artikoloj el nacioj ekstermilitaj aŭ kie la vivo stabiliĝis eĉ sub okupacio: ĝenerale kulturaj estas la paĝoj de Juan Régulo Pérez el foraj Kanarioj, ne maloftas la kontribuoj el Nederlando, aperas tekstoj de Kohen-Cedek, kiu, duonjarcenton post Zamenhof kaj ĵuse post la Holokaŭsto, frontas la demandon pri juda setliĝo post la militfino. Politikaj debatoj ligitaj al la ĵus finiĝinta milito ne mankas, rompantaj la rigidan koncepton de neŭtraleco, kiun la tiama esperantistaro, kaj precipe UEA, nove rezultinta el la kunfandiĝo kun – aŭ preskaŭ submetiĝo al – IEL, esprimadis en siaj eldonaĵoj.

Da poetoj ne multe aperas en la unua vivduono de Malgranda Revuo. Inter ili Leen(dert) Cornelis Deij (1919-2011) el Nederlando, antaŭe kampara laboristo, poste tra multaj metioj atinginta la rangon de teknikinstruisto ĝis personara kaj formada direktoro, prezentiĝas kiel la plej elstara, kaj li iĝos konstanta kunlaboranto ekde 1946. Verkinto de la himno de SAT en 1940, li pluas per sociaj temoj: lia poemo Al juda foririnto levas tute rekte la demandon pri kolektiva respondeco de la germana popolo pri la naziaj kruelaĵoj (MR, 1947, 1, p. 1).

Engholm esprimas fortan pozicion kontraŭ la tezo de kolektiva respondeco (MR, 1947, 2, p. 31-32): opozicii al abomeninda registaro koste de sia vivo estas simili Kriston, kaj tian heroecon oni ne povas postuli de ordinara homo. Tiu temo estigas en Malgranda Revuo debaton kiu treniĝas tra pluraj numeroj, dum aliaj samtempaj esperantistaj periodaĵoj silentas, eventuale kondamnas ĝenerale naziajn kruelaĵojn, sed ne tuŝas la germanan popolon. Vigla debatado pluas pri judaismo, kristanismo kaj religio ĝenerale. Aliajn komentojn vekas iuj ideologie direktitaj asertoj pri literaturo aperintaj en la rusa Literaturnaja gazeta. La revuo, kvankam etdimensia, proponas sufiĉe vastan temogamon.

En 1948 la revuo komencas barakti en financaj malfacilaĵoj: la kuraĝa entrepreno ne trovas sufiĉan financan subtenon de la ekstera publiko kaj la spezokonto estas ĉiam deficita (abonantoj stabiliĝos ĉ. 400). Redaktoro Engholm plendas: «ne nur novaj abonantoj estas necesaj, sed ankaŭ pli da taŭgaj artikoloj» (MR, 1949, 4, p. 25-26). Engholm sola verkadis preskaŭ duonon de ĉiu numero, kaj en 1950 li kuraĝas igi la revuon dumonata, produktante do 192 paĝojn en la jaro anstataŭ la antaŭajn 128.

En 1949 ni trovas kelkajn fruajn poeziaĵojn de William Auld, kiu eksplodos al granda famo tri jarojn poste tra Kvaropo (1952). Auld sin malkaŝas teoriisto per longa, didaktika eseo «Kelkaj konstatoj pri tradukado de poezio», teksto de prelego farita en la Glasgova Esperanto-societo la 22an de oktobro 1950 (MR, 1951, 1, p. 8-19). Temas pri tradukado el la angla, sed liaj principoj validas por ĉiu lingvo. Li insistas, ke tradukanto devas kapabli ankaŭ kiel originala poeto (Kalocsay pensis inverse), helpata de la fakto ke esperanto estas “supermezure riĉa je rimoj”. Kuniĝas en ĉi tiu eseo lia sinprezento kiel originala poeto kaj lia elano kiel instruisto, kio li estis profesie.

En la sama periodaĵo ni renkontas ankaŭ alian skoton, kies inspiro estas personoj «damnitaj jam en sia naska horo» («Ombroj en mateno», MR, 1952, 1, p. 11). Temas pri John Francis, kiu, same kiel Auld, kulminos poezie kelkajn monatojn poste en Kvaropo. Ankaŭ Marjorie Boulton, debutinte en Esperanto en Skotlando, aperigas en Malgranda Revuo kontraŭmilitan poemon La heroa lukto progresas; ŝia prezento de la morto de junaj soldatoj heroldas vervan kaj sentoplenan voĉon, kiu plenigos la tutan postan duonjarcenton (MR, 1952, 2, p. 47-48). Tiu poemo ne plu estos represita en postaj kolektoj de la aŭtorino.

Malgranda Revuo ĉesas aperi per la kvara numero de 1952, pro manko kaj de stabila financa situacio kaj de stabila altnivela kunlaborantaro. Ĉu la tasko de Malgranda Revuo elĉerpiĝis? La adiaŭa frontartikolo de Engholm amare konstatas, «ke ankoraŭ ne estas eble daŭre eldoni seriozan kulturan revuon en esperanto»; kaj li pluas per sindemando: «ĉu serioza kultura revuo entute estas bezonata en esperanto?». Lia «mi ĉesigas» simetrias al la komencaj vortoj en la unua numero: «mi provas eldoni revuon». La malatuto de tiu revuo estis ĝuste la fakto, ke nur unu sentima, sentema sed senteama persono elportis la tuton, kelkfoje inkluzive la ekspedadon.

Carlo Minnaja

La tuta kolekto de Malgranda revuo estas elŝutebla el la retejo

http://www.tekstoj.nl/mr/

[nedaŭra ligilo, aktiva 04/2016]

Minnaja, Silfer 2015:231-235.

Rakontu samideano !

Rakontu samideano, Dansk Esperanto-Forlag, Åbyhøj, 1966.

La verko estas senpretenda kolekto de movadaj anekdotoj kompilitaj de Lorenz Friis (1904-1985). La plejmulto de la kontribuintoj, grandparte simplaj movadanoj sen verkistaj aspiroj, restas anonimaj aŭ malfacile identigeblaj. Nomoj de la aŭtoroj sekvas la indikojn de la enhavtabelo.

P. Hendricks, «Rememoro», p. 14-17.

Sperto de postmilita UEA delegito en Nederlando kiu rememoras la rolon de la asocio dum la unua mondmilito. La delegito el Gdańsk peris demandon de pola patrino kies filo servis en la R.A.F kaj malaperis dum flugo super Frislando. Retrovinte la lokon kie la aviadilo perdiĝis, Hendricks sendis al la pola virino omaĝan rubandon kun ŝildo «Fallen for Frijdom en Rjucht» (Falintaj por libereco kaj justeco).

Hebky, «Ĉeĥo en Oslo», p. 20-21.

Malagrablaĵoj travivitaj de ĉeĥa laboristo en Oslo en la jaro 1941. Fotinte ŝipon en la haveno li estas arestita de Gestapo sed ne tro dure pridemandita. La fotilo, konfiskita, estis pruntedono de loka samideano. Tamen la nazioj post du monatoj redonis la fotoaparaton kaj ĉio fariĝis en ordo. Anekdoto kun milda fono de okupacio.

Beniĉek [Beníček], «Esperanto savis homan vivon», p. 35-36.

Post la mortigo de Reinhard Heydrich, protektoro de Bohemio kaj Moravio, kiu okazis la 4an de junio 1942, la nazioj decidinte diversajn reprezaliojn dekretis la «rajtnuligan staton» kaj intensigis la serĉon de lokaj partizanoj. Hejmo de iu esperantisto kiu kaŝis armilojn estis detale traserĉata de la germana armeo. Evidentiĝis ke la leŭtenanto kiu gvidis la traserĉon rimarkis iujn librojn en esperanto. Forsendinte siajn subulojn, li komencis paroli esperante al la domestro ke deklaris lin bonŝanca ke li trafis esperantistan  oficiron : «hodiaŭ esperanto venkis Hitleron». Kaj li tuj malaperis.

St. Hortynski, «Paĝoj el mia memorkajero», p. 43-49.

Historio de perletera amikeco inter pola kaj sveda samideanoj. La rakonto komenciĝas ĉirkaŭ 1931, dato de japana invado de Manĉurio kaj daŭras ĝis la postmilita periodo kiam la aŭtoro vojaĝas Stokholmen. La aŭtoro vivas tiam en Czortków (postmilite integrita en Sovetan Ukrainon), kaj rakontas malhelpojn divastigi esperanton. La lingvo estis vidata de multaj homoj kiel iu «eltrovo de judoj kiu ne havas grandan utilon por la interhomaj rilatoj». Sed la movadano, engaĝita en la skolta esperanto movado, esprimas ankaŭ amarecon aŭdante ke «homoj nomis esperantistojn komunistoj». Ĉiutagaĵoj de ordinaraj homoj en milita tempo kaj translokiĝo al Bielsko-Biała.

Homoj kaj riveroj

Johan Hammond Rosbach (1921-2004)

En Homoj kaj riveroj, KOKO, Kopenhago, 1957 : «La rusa kanto», 71-77 ; «Riveroj», 78-96; «Bravulino», 104-117; «Bildo rompiĝis», 118-120.

«La morto de inĝeniero Besko», Nica Literatura Revuo, 5, 6, 1960, 215-216.

Johan Hammond Rosbach estas norvega lingvo-instruisto, fekunda esperanto verkisto. Li lernis esperanton en la jaro 1938 kaj dum la germana okupacio komenciĝinta en aprilo 1940 li laboris du jarojn en minejo kaj pro nekonata kaŭzo spertis enkarcerigon en koncentrejo. Post la milito, li fariĝis instruisto ĉe la gimnazio de Sarpsborg en suda Norvegio, longe engaĝis sin por instruo de esperanto kaj aktivis en la movado. Li verkis kaj publikigis pli ol cent rakontojn en esperanto. En sia maljuneco li ankaŭ aperigis kelkajn verkojn en la norvega, specife etimologiajn. Sprono de lia inspiro konsistas ofte el personaj travivaĵoj.

«La rusa kanto» bildigas du diverskuntekstajn spertojn de enfermiteco. La mi-rakontanto memoras pri junaĝa ekskurso en kavernoj okaze de kiu li kune kun siaj kamaradoj surventre enrampis tre mallarĝan pasejon. Tiu memoro revenis al li okaze de dummilita enkarceriĝo. Kvankam dum la ekskurso «neniam (l)in trafis klaŭstrofobia sento», en la ĉelo li forte sentis «la malfreŝon kaj la malliberecon». La restadon enprizone li dividis kun rusa soldato el Leningrado kiu inventis kanton elvokantan arĝentan pluvon de la luno. Tiu dolĉa melodio fariĝis por ambaŭ kunsortuloj ago de rezisto kaj helpis al pluvivado. Rosbach milde taksas siajn gardistojn «du gestapistoj relative bonkoraj». Tamen post la fiaskinta atenco kontraŭ Hitler la 20-an de julio 1944, konata kiel Operaco Walküre, la rusa soldato estis senprokraste ekzekutita.

«Riveroj» estas pli longa rakonto kiu komenciĝas kun la pasio de junulo pri riveroj, metaforo kaj stimulo al vojaĝo : unue en nazia Germanio en 1937, postmilite al Parizo, survoje al la UK en la jaro 1950. En Parizo li surstrate hazarde renkontiĝas kun armendevena viro, rifuĝinta en 1936, post la refondo de la soveta respubliko. Komenciĝas tiam rakonto en la rakonto. La armeno rakontas pri tri fremdaj soldatoj kiuj mortbatis maljunan matematikiston kaj perfortis lian filinon. La okupaciantaj aŭtoritatoj ne toleras la mispotencon kaj sendas oficiron helpe al la viktimoj. Rapide tiu kompate enamiĝas al la junulino, enloĝiĝas en ŝia hejmo kaj kaŝe forlasas la armeon. «Ne la uniformoj, ne la flagoj, ne la haŭtkoloroj devus decidi, ĉu tiu aŭ tiu homo estas nia amiko aŭ nia malamiko», rezonas la oficiro. Reciproka la amo tamen ne estas kaj la junulino baldaŭ forlasas la hejmon. Ŝi reaperas post unu jaro kun nova kunulo, la «fieraĉa kaj aroganta» sed forta leŭtenanto kiu kulpis pri la krimo. La viktimo fasciniĝis pri la kulpanto. Kiam la norvegaj vizitantoj pridemandas la armenon : «kiam okazis la historio… ĉu dum la lasta milito?», Rosbach rebatas sian celitan argumenton : «la historio povus esti okazinta dum kiu ajn milito kaj en kiu ajn lando».

«Bravulino» kaj «Bildo rompiĝis», du sinsekvaj rakontoj pri nacia mallojaleco kaj torturoj surfonde de seksa allogeco. Elprenita de koncentrejo, iu kaptito estas portata al la loka sidejo de Gestapo. Pri la motivoj kaj celoj de la violentaj pridemandantoj la leganto nenion scias. La rakonto koncentriĝas pri la proceduro de la demandado dum kiu bela alloga norvega virino estas humilige senvestigita kaj torturita antaŭ la okuloj de la pridemandato. La naŭza striptizo daŭras longajn paĝojn ĝis la vico de nia protagonisto venas. Tamen la konkludon la leganto ne ekscias. Ĉu li kapitulaciis aŭ ne? Alia fenomeno interesas Rosbach en tiu novelo. En la «Bildo rompiĝis», li daŭrigas la rakonton kaj aldonas piednotan postmilitan anekdoton. En la tribunalo, li retrovas kelkajn kamaradojn el la koncentrejo. Tie estas juĝata la pseŭdotorturita virino kiu estis ludinta la rolon de allogilo dum sinsekvo de pridemandadoj : «norvega knabino kiu … vendis sin al Gestapo… faris tiun laboron por la tiamaj malamikoj de nia lando». Tiu estas la nura trovebla spuro de nacia sento en la rakontoj de Rosbach.

«La morto de Inĝeniero Besko» estas mallonga rakonto, preskaŭ bedaŭra penso pri «mortiga deziro» por eksa kunkaptito en koncentrejo kiu tie izoliĝis de la grupo kultivante arogantajn kondutojn kaj netuŝeblajn ideojn.

Sutton 2008:287-289 ; Minnaja Silfer 2015:245-246.

Kiel akvo de l’ rivero

Raymond Schwartz (1894-1973)

gestapo

(Tonkin 1977) ; (Tonkin et Fettes 1996 : 122‑145) ; (Soros 2001 : 144‑156)

Bibliographie

Soros 2001
Soros T. – Masquerade: dancing around death in Nazi-occupied Hungary, Arcade Pub., New York,

Tonkin 1977
Tonkin H. – Esperanto and international language problems: a research bibliography, Esperantic Studies Foundation, Washington,

Tonkin et Fettes 1996
Tonkin H. et Fettes M. – Esperanto studies: an overview, Universala Esperanto-Asocio, Rotterdam, Netherlands,